Tháng 09

27

2016

Người kính ta một thước, ta kính người ba thước



Trước khi sang Nhật lần đầu, tôi đã biết điều này. Chỉ là, thực tế vẫn khác xa hiểu biết của tôi qua sách báo.

Khi tôi và Nguyễn Thành Lâm đến thăm quan nhà máy Sanyo, vừa bước vào sảnh đã thấy khoảng 20 người mặc đồng phục cúi chào. Theo phản xạ, chúng tôi cúi đầu chào lại. Khi ngẩng đầu lên, tôi mới thấy không ổn vì họ vẫn đang cúi đầu, mắt liếc liếc quan sát chúng tôi. Chỉ khi chúng tôi thực sự đã đi qua, họ mới đứng thẳng lên. Sau đó suốt dọc đường tham quan, đi đến đâu chúng tôi cũng thấy người cúi chào.

 

(Soi gương: Ở công ty cũ, khi khách nước ngoài đến tham quan, chúng tôi chỉ biết dương mắt nhìn, không đứng lên mà cũng chả chào hỏi).

Ngôn ngữ Nhật rất cầu kỳ: có ngôn ngữ thân mật dùng với bạn bè, ngôn ngữ thông thường dùng trong công việc và kính ngữ dùng với người trên. Kính ngữ rất dài dòng. Tôi nghe lãnh đạo của chúng ta nói có một câu ngắn, thấy thông ngôn dịch mãi chưa xong. Đó là vì thông ngôn phải chuyển sang kính ngữ, cho phù hợp với người nghe là một yếu nhân.

 

Đối với người Nhật, nghi lễ hiện diện ở mọi mặt của cuộc sống: công việc, trang phục, trà đạo, hương đạo, ẩm thực… Ngay cả trên võ đài, các võ sĩ cũng phải giữ nghi lễ nghiêm ngặt, nếu không muốn bị tước đoạt danh hiệu.

Trong một trận đấu Sumô, thời gian thực hiện nghi lễ nhiều gấp hàng chục lần thời gian thi đấu chính thức. Việc thực hành nghi lễ đã làm cho các võ sĩ biết kiềm chế bản thân và tôn trọng đối thủ hơn. Ở Nhật người ta không bao giờ có thể hình dung các đấu thủ có thể nhổ vào mặt nhau, hay cắn đứt tai đối phương (như trường hợp của Mike Tyson).

 

Chúng ta thường trầm trồ thán phục khi nói đến tinh thần võ sĩ đạo (samurai). Cuộc cải cách Taika vào thế kỷ thứ 7 đã quốc hữu hóa và chia lại ruộng đất cho toàn dân dưới hình thức “Ban điền”. Nhưng kết quả là sau một thời gian ngắn, ruộng đất lại tập trung vào tay quý tộc, chùa chiền… dưới hình thức các trang viên. Để đương đầu với trộm cướp, các trang viên huấn luyện võ nghệ cho con cháu và người phục vụ. Từ đó hình thành giai cấp võ sĩ samurai. Thực ra ở mọi nơi trên thế giới, người ta đều xây dựng quân đội bảo vệ các pháo đài, các điền trang. Nhưng chính các lễ nghi trang trọng kiểu Nhật Bản đã tạo ra một giai cấp võ sĩ đạo hoàn toàn khác biệt. Họ coi NHIỆM VỤ quan trọng hơn DANH DỰ, coi DANH DỰ quan trọng hơn TÍNH MẠNG. Một võ sĩ đạo luôn mang bên mình hai thanh kiếm: thanh lớn dùng để chiến đấu với kẻ thù, thanh nhỏ dùng để tự sát khi không hoàn thành nhiệm vụ.

 

Ai đến Nhật, cũng từng được mời thưởng thức trà đạo. Thực ra, đó là một nghi lễ truyền thống, mà từ xưa người Nhật đã sử dụng để thực thi dân chủ. Trong cuộc sống hàng ngày, các quý tộc và các sĩ quan luôn cách biệt với dân chúng và binh lính do sự chênh lệch đẳng cấp xã hội. Trà đạo là một nơi, khi đến đó con người không còn phân biệt cao thấp giầu nghèo: quý tộc cũng ngang hàng với dân thường, sĩ quan cũng bình đẳng với binh lính. Cửa ra vào các quán trà đạo truyền thống thường làm rất thấp, để cho người cao phải cúi nhiều, người thấp thì cúi ít. Các ghế ngồi đều cao bằng nhau, đặt xung quanh những chiếc bàn. Trong phòng trà đạo không trang trí gì để nó không ra sang trọng, không ra nghèo hèn. Vật trang trí duy nhất là một nhánh hoa đặt trên bàn. Tại quán trà đạo, sau nghi lễ uống trà, mọi người được nói công khai suy nghĩ của mình mà không sợ bị trừng phạt.

 

Kimônô là trang phục truyền thống, chủ yếu dành cho những nghi lễ trang trọng. Kimônô rất đắt, rẻ nhất cũng 2-3 ngàn đô, trung bình thì 10 ngàn, còn đắt thì vô chừng: 100 ngàn đô, 1 triệu đô… Từ chọn tơ, vẽ hoa văn, dệt, may… mọi thứ đều làm bằng tay. Ngày xưa, nỗi lo lớn nhất của những gia đình nghèo, có nhiều con gái, là phải may kimônô cho chúng khi gả chồng. Mặc kimônô cũng là cả một vấn đề. Phải học mất 3 tháng mới có thể tự mặc được kimônô. Thắt lưng kimônô quấn chặt nhiều vòng, nên người mặc rất khó chịu, hầu như không thể ăn uống được, đứng thì không sao, nhưng ngồi thì rất khó khăn. Bộ kimônô không hiện rõ những đường nét duyên dáng của phụ nữ, nhưng bù lại nó có thể che đi sự khiếm khuyết về hình dáng cơ thể. Dù cho chân ngắn, vòng kiềng, lưng dài hay eo nở, kimônô đều có cách mặc tương ứng để khắc phục.Tốn kém và rất không thoải mái, nhưng người Nhật vẫn mặc kimônô vào những dịp trang trọng, vì đó là nghi lễ truyền thống của tổ tiên để lại.

Và còn rất nhiều nghi lễ khác… Cá nhân tôi thấy nghi lễ của Người Nhật hơi rườm rà. Nhưng chính NGHI LỄ đã làm cho người Nhật biết tôn trọng nhau và lắng nghe nhau hơn. Người xưa nói “Người kính ta một thước, ta kính người ba thước” có lẽ là ý này.

 

 

    Văn hóa và cuộc sống tại Nhật

 

Nguồn: Hoàng Minh Châu

Mọi thắc mắc xin vui lòng comment bên dưới hoặc liên hệ cán bộ phụ trách.

Để lại lời nhắn của bạn